1.Dấu mốc lập pháp và định hướng cải cách công tác quản lý vật chứng trong thi hành án dân sự
Chiều ngày 05/12/2025, Quốc hội khóa XV đã biểu quyết thông qua Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi). Quá trình xây dựng và hoàn thiện dự thảo Luật cho thấy sự quan tâm đặc biệt của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các đại biểu Quốc hội đối với việc đổi mới tổ chức và phương thức quản lý trong thi hành án dân sự, trong đó công tác quản lý, bảo quản vật chứng, tài sản thi hành án là một nội dung trọng tâm. Theo báo cáo giải trình, tiếp thu và chỉnh lý, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tiếp thu tối đa 79 lượt ý kiến thảo luận tại hội trường cùng nhiều ý kiến góp ý bằng văn bản, tập trung vào 116 nội dung quan trọng liên quan đến mô hình tổ chức hệ thống thi hành án, chuyển đổi số, thẩm quyền cưỡng chế, cải cách thủ tục thi hành án và cơ chế quản lý vật chứng, tài sản trong các giai đoạn tố tụng và thi hành án dân sự.
Sau khi chỉnh lý, dự thảo Luật trình Quốc hội gồm 05 chương, 116 điều, thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, đồng thời đáp ứng yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý đối với những lĩnh vực còn nhiều vướng mắc trong thực tiễn, đặc biệt là việc quản lý, bảo quản và xử lý vật chứng, tài sản thi hành án trong bối cảnh số lượng vụ việc ngày càng tăng, tài sản ngày càng đa dạng, phức tạp.
Thực hiện Nghị quyết số 129/2024/QH15 ngày 08/6/2024 của Quốc hội về Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2025 và Nghị quyết số 75/2025/UBTVQH15 ngày 26/3/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Cục Quản lý thi hành án dân sự được Lãnh đạo Bộ Tư pháp giao chủ trì tham mưu xây dựng dự án Luật. Ngày 05/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) số 106/2025/QH15, có hiệu lực thi hành từ 01/7/2026. Đây là dấu mốc lập pháp quan trọng của toàn hệ thống thi hành án dân sự sau 17 năm thi hành Luật hiện hành, tạo cơ sở pháp lý để khắc phục những bất cập kéo dài trong tổ chức thi hành án nói chung và công tác quản lý kho vật chứng nói riêng, bảo đảm an toàn pháp lý, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả thi hành án trong giai đoạn mới.
2. Công tác quản lý vật chứng từ thực tiễn thi hành án và yêu cầu đặt ra sau sáp nhập tổ chức
Tính đến ngày 30 tháng 6 năm 2025, Cục Thi hành án dân sự thành phố Hải Phòng tiếp nhận 417 việc, với tổng số vật chứng 209.154. Sự gia tăng này không chỉ thể hiện ở số lượng và giá trị việc thi hành án, mà còn kéo theo khối lượng lớn vật chứng, tài sản phải tiếp nhận, quản lý và bảo quản trong thời gian dài.
Cùng với đó, quá trình sắp xếp, sáp nhập tổ chức bộ máy theo chủ trương tinh gọn hệ thống thi hành án dân sự đã làm cho phạm vi quản lý vật chứng được mở rộng, nhiều hồ sơ, tài sản và vật chứng từ các đơn vị trước đây được tập trung về một đầu mối quản lý. Thực tiễn công tác cho thấy, sau sáp nhập, cơ quan thi hành án phải tiếp nhận, quản lý nhiều loại vật chứng có tính chất phức tạp, trong đó có vật chứng là ma túy với số lượng lớn, đặc biệt lớn; tài sản có giá trị cao; tài sản đặc thù, nguy hiểm hoặc dễ hư hỏng.
Đối với các loại vật chứng này, việc niêm phong, bảo quản phải thực hiện nghiêm ngặt theo quy định, trong khi thời gian lưu giữ thường kéo dài do vụ việc chưa đủ điều kiện xử lý ngay hoặc chờ quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Trong bối cảnh đó, trách nhiệm của người làm công tác thủ kho trở nên đặc biệt nặng nề, không chỉ do khối lượng công việc tăng lên, mà còn bởi yêu cầu quản lý chặt chẽ, liên tục, không để gián đoạn trong suốt quá trình chuyển giao và sắp xếp tổ chức.
Thực tiễn cho thấy, việc tiếp nhận vật chứng sau sáp nhập đòi hỏi phải thực hiện đầy đủ các bước kiểm kê, đối chiếu hồ sơ, xác định rõ hiện trạng niêm phong, nguồn gốc và trách nhiệm quản lý. Nếu không được thực hiện chặt chẽ, đồng bộ, sẽ tiềm ẩn nguy cơ rủi ro pháp lý cho cả cơ quan thi hành án và cá nhân thực hiện nhiệm vụ, đặc biệt trong các vụ việc có vật chứng là ma túy số lượng lớn hoặc tài sản có giá trị cao.
Từ thực tiễn thi hành án trong điều kiện nhiều khó khăn và tổ chức bộ máy có sự thay đổi, có thể khẳng định công tác quản lý, bảo quản vật chứng không còn là nhiệm vụ mang tính hỗ trợ, mà đã trở thành nội dung nghiệp vụ trọng yếu, quyết định đến an toàn pháp lý và tính liên tục của hoạt động thi hành án. Chính những yêu cầu này đặt ra đòi hỏi phải có cơ sở pháp lý đầy đủ, thống nhất và phù hợp hơn, làm tiền đề cho việc hoàn thiện các quy định của Luật Thi hành án dân sự trong giai đoạn mới.
3. Thay đổi mô hình tổ chức theo Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) và cơ sở cho việc hoàn thiện quy định về quản lý kho vật chứng
Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật Thi hành án dân sự hiện hành và xuất phát từ yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) năm 2025 đã thể chế hóa Kết luận số 162-KL/TW ngày 06/6/2025 của Bộ Chính trị, theo đó hệ thống thi hành án dân sự được tổ chức thống nhất từ Trung ương đến địa phương, gồm: Cơ quan quản lý thi hành án dân sự thuộc Bộ Tư pháp; 34 cơ quan thi hành án dân sự cấp tỉnh và 355 Phòng thi hành án dân sự khu vực, được tổ chức tương đồng với hệ thống Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân khu vực.
Đặc biệt, Luật đã bổ sung chức danh “Chấp hành viên trưởng” đối với Trưởng Phòng thi hành án dân sự khu vực, nhằm bảo đảm sự thống nhất trong chỉ đạo điều hành, tăng cường hiệu lực quản lý và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành tại địa phương. Việc xác lập mô hình tổ chức này không chỉ mang ý nghĩa về mặt tổ chức bộ máy, mà còn tạo nền tảng pháp lý để chuẩn hóa và phân định rõ trách nhiệm trong từng khâu nghiệp vụ, trong đó có công tác quản lý, bảo quản vật chứng.
Từ góc độ thực tiễn quản lý kho vật chứng, sự thay đổi mô hình tổ chức theo hướng tinh gọn, tập trung đầu mối đặt ra yêu cầu phải xác định lại vai trò, phạm vi trách nhiệm và phương thức quản lý vật chứng của cơ quan thi hành án dân sự trong toàn bộ quá trình thi hành án. Khi phạm vi quản lý được mở rộng theo đơn vị khu vực, khối lượng vật chứng, tài sản được tập trung nhiều hơn, thì việc quản lý kho vật chứng không thể tiếp tục thực hiện theo cơ chế phân tán, chồng chéo như trước, mà đòi hỏi sự thống nhất, rõ ràng về thẩm quyền và trách nhiệm pháp lý.
Chính trong bối cảnh đó, những bất cập của mô hình quản lý kho vật chứng trước đây bộc lộ rõ hơn, đặc biệt là tình trạng tồn tại song song nhiều đầu mối bảo quản vật chứng, gây khó khăn trong tiếp nhận, theo dõi, xử lý và tiềm ẩn rủi ro về an toàn, chi phí và trách nhiệm pháp lý. Thực tiễn thi hành án cho thấy, khi tổ chức bộ máy thay đổi nhưng cơ chế quản lý vật chứng không được điều chỉnh tương ứng, áp lực và rủi ro thường dồn về khâu cuối – nơi trực tiếp tiếp nhận và bảo quản vật chứng.
Từ yêu cầu hoàn thiện mô hình tổ chức và khắc phục những bất cập nêu trên, Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) năm 2025 đã đặt nền móng cho việc sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến quản lý, bảo quản vật chứng, theo hướng thống nhất đầu mối, phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan thi hành án dân sự, đồng thời có quy định chuyển tiếp phù hợp đối với vật chứng đang quản lý. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai các điểm mới về quản lý kho vật chứng sẽ được phân tích cụ thể ở phần tiếp theo của bài viết.
4. Điểm mới quan trọng về quản lý, bảo quản vật chứng theo Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi)
Như đã phân tích tại Mục 3, việc tổ chức hệ thống thi hành án dân sự theo mô hình thống nhất, tinh gọn đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh tương ứng các quy định về quản lý, bảo quản vật chứng nhằm khắc phục tình trạng phân tán đầu mối và chồng chéo trách nhiệm trong thực tiễn. Thực tế cho thấy, trong thời gian dài, việc tồn tại song song kho vật chứng của Công an nhân dân và cơ quan thi hành án dân sự đã dẫn đến phân tán địa điểm bảo quản, gây khó khăn trong tiếp nhận, theo dõi, xử lý vật chứng; đồng thời tiềm ẩn nguy cơ hư hỏng, thất lạc và phát sinh chi phí lớn cho ngân sách nhà nước, đặc biệt đối với vật chứng đặc thù như ma túy, chất dễ cháy nổ, tài sản nguy hiểm hoặc khó bảo quản.
Xuất phát từ những bất cập nêu trên, Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) đã sửa đổi, bổ sung điểm đ khoản 1 Điều 90 của Bộ luật Tố tụng hình sự, theo hướng: sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, vật chứng tiếp tục được bảo quản tại nơi đang bảo quản; cơ quan thi hành án dân sự thực hiện việc kiểm kê, tiếp nhận, niêm phong và tổ chức xử lý vật chứng trong giai đoạn thi hành án theo quy định của pháp luật về thi hành án dân sự. Trường hợp vật chứng đang được bảo quản tại kho thuê, cơ quan thi hành án dân sự có trách nhiệm thanh toán chi phí thuê kho kể từ thời điểm tiếp nhận đến khi xử lý xong vật chứng theo quy định.
Cùng với đó, Luật đã quy định rõ ràng điều khoản chuyển tiếp nhằm bảo đảm tính ổn định và liên tục trong quản lý vật chứng. Theo đó, đối với vật chứng đã được cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận trước ngày Luật có hiệu lực thi hành, cơ quan thi hành án dân sự tiếp tục bảo quản và xử lý theo quy định của pháp luật hiện hành. Đối với các kho vật chứng không thuộc khuôn viên trụ sở cơ quan thi hành án dân sự, Luật giao Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Bộ Tài chính phối hợp thực hiện việc chuyển giao kho vật chứng cùng vật chứng đang bảo quản về Bộ Công an quản lý trước ngày 01/7/2028, bảo đảm thống nhất đầu mối và an toàn trong quản lý.
Từ góc nhìn của người trực tiếp làm công tác thủ kho, có thể thấy đây là bước điều chỉnh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ góp phần thống nhất đầu mối quản lý kho vật chứng, mà còn làm rõ ranh giới trách nhiệm pháp lý giữa các cơ quan liên quan, giảm áp lực và rủi ro cho cơ quan thi hành án và người thực thi nhiệm vụ. Đồng thời, các quy định mới này cũng tạo cơ sở để tổ chức công tác quản lý, bảo quản vật chứng theo hướng an toàn, chuyên nghiệp và tiết kiệm ngân sách nhà nước, phù hợp với mô hình tổ chức hệ thống thi hành án dân sự trong giai đoạn mới.
5. Kết luận và kiến nghị
Qua thực tiễn thi hành án dân sự trong những năm gần đây, đặc biệt trong bối cảnh khối lượng vụ việc và giá trị tài sản phải thi hành ngày càng lớn, tính chất vụ việc ngày càng phức tạp và tổ chức bộ máy có sự sắp xếp, sáp nhập theo chủ trương tinh gọn, có thể thấy công tác quản lý, bảo quản vật chứng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn pháp lý, hiệu quả tổ chức thi hành án và trách nhiệm của cơ quan, cá nhân thực hiện nhiệm vụ.
Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) năm 2025, với việc thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp và tinh gọn tổ chức bộ máy, đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho việc đổi mới công tác quản lý kho vật chứng, khắc phục những bất cập tồn tại kéo dài trong thực tiễn, đặc biệt là tình trạng phân tán đầu mối quản lý, chồng chéo trách nhiệm và tiềm ẩn rủi ro trong bảo quản vật chứng, tài sản đặc thù. Các quy định mới về thống nhất đầu mối quản lý, phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan liên quan và điều khoản chuyển tiếp đối với vật chứng đang quản lý thể hiện cách tiếp cận phù hợp, gắn chặt giữa yêu cầu tổ chức bộ máy với yêu cầu quản lý nghiệp vụ.
Tuy nhiên, để các quy định của Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, từ góc độ thực tiễn công tác quản lý kho vật chứng, đề nghị các cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về quy trình tiếp nhận, kiểm kê, niêm phong, bảo quản và xử lý vật chứng, đặc biệt đối với các loại vật chứng đặc thù như ma túy số lượng lớn, tài sản nguy hiểm hoặc tài sản có giá trị cao. Đồng thời, cần quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý kho vật chứng, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức mới và yêu cầu chuyển đổi số của ngành.
Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo, tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ làm công tác kho vật chứng, bảo đảm nắm vững quy định pháp luật, quy trình nghiệp vụ và ý thức trách nhiệm nghề nghiệp; đồng thời có cơ chế bảo vệ người thực thi nhiệm vụ khi đã thực hiện đúng quy định, nhằm giảm áp lực tâm lý và rủi ro pháp lý trong quá trình công tác.
Có thể khẳng định rằng, việc hoàn thiện và tổ chức thực hiện hiệu quả các quy định về quản lý kho vật chứng theo Luật Thi hành án dân sự (sửa đổi) năm 2025 không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả thi hành án dân sự, mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm kỷ cương pháp luật, nâng cao uy tín của hệ thống thi hành án dân sự và đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.