1. Bối cảnh trong nước và quốc tế liên quan đến các quan hệ xã hội
Trong những năm gần đây, công tác Thi hành án dân sự (THADS), thi hành án hành chính ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Đội ngũ Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Thư ký thi hành án là những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả, chất lượng công tác thi hành án.
Thực tiễn cho thấy, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, vẫn còn xảy ra những hành vi vi phạm pháp luật, vi phạm quy trình nghiệp vụ hoặc chuẩn mực đạo đức công vụ của Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Thư ký thi hành án. Các hành vi này tuy chưa đến mức phải áp dụng hình thức kỷ luật theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức nhưng đã gây ảnh hưởng nhất định đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, làm giảm uy tín của cơ quan thi hành án và niềm tin của Nhân dân đối với hoạt động tư pháp.
Trong bối cảnh quốc tế, nhiều quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển đều chú trọng xây dựng các cơ chế xử lý linh hoạt, phân tầng đối với hành vi vi phạm của công chức tư pháp, trong đó có các biện pháp xử lý mang tính nhắc nhở, chấn chỉnh, giáo dục đối với các vi phạm chưa đến mức xử lý kỷ luật, nhằm phòng ngừa vi phạm và nâng cao chất lượng đội ngũ.
2. Các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước liên quan đến quan hệ xã hội
- Cơ sở chính trị
Quy định số 132/QĐ-TW ngày 27/10/2023 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án nhấn mạnh rằng tham nhũng và tiêu cực có thể phát sinh ngay trong hoạt động điều tra, xét xử, thi hành án và cần được ngăn ngừa từ gốc, từ những hành vi nhỏ nhất, không chỉ xử lý sau khi đã xảy ra. Đây là cơ sở cho cấp có thẩm quyền xử lý vi phạm “nhẹ”, vì quy định nhấn vào phòng ngừa, kiểm soát trước khi xử lý “mạnh”.
- Cơ sở pháp lý
+ Luật THADS năm 2008 (sửa đổi, bổ sung ngày 25/11/2014; ngày 12/6/2018; ngày 13/11/2020 và ngày 11/01/2022 (sau đây gọi tắt là Luật THADS), quy định về tổ chức, hoạt động của cơ quan THADS, nghĩa vụ, quyền hạn của Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Thư ký thi hành án và các quy định liên quan đến kỷ luật, trách nhiệm công vụ.
+ Luật Cán bộ, công chức năm 2025, quy định quyền, nghĩa vụ của cán bộ, công chức; những việc cán bộ, công chức không được làm.
+ Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, quy định trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và xử lý hành vi vi phạm của cán bộ, công chức trong khi thi hành nhiệm vụ.
+ Nghị định số 172/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 của Chính phủ về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức.
+ Chỉ thị số 26/CT-TTg ngày 05/9/2016 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong các cơ quan hành chính nhà nước các cấp.
+ Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 22/4/2019 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường xử lý, ngăn chặn có hiệu quả tình trạng nhũng nhiễu, gây phiền hà cho người dân, doanh nghiệp trong giải quyết công việc.
+ Chỉ thị số 01/CT-BTP ngày 11/02/2014 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp về việc tăng cường phòng, chống tiêu cực, tham nhũng trong THADS.
+ Khoản 4 Điều 4 Nghị định số 152/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định: Bộ trưởng Bộ Tư pháp quy định về việc xử lý Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Thư ký thi hành án có hành vi vi phạm pháp luật trong khi thực hiện nhiệm vụ nhưng chưa đến mức phải xử lý kỷ luật nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước về thi hành án dân sự.
Tuy nhiên, các quy định hiện hành chủ yếu tập trung vào xử lý kỷ luật hoặc xử lý vi phạm ở mức độ nghiêm trọng, chưa có cơ chế điều chỉnh đầy đủ đối với các hành vi vi phạm pháp luật trong thi hành án nhưng chưa đến mức xử lý kỷ luật.
Việc ban hành Thông tư quy định về xử lý các hành vi vi phạm này là phù hợp với chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước về tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác thi hành án.
3. Thực trạng quan hệ xã hội
* Quan hệ xã hội chưa có pháp luật điều chỉnh liên quan đến chính sách:
Thời gian qua, bên cạnh những kết quả đạt được, tình trạng một bộ phận Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Thư ký thi hành án trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đã có những hành vi vi phạm quy định pháp luật, vi phạm quy trình nghiệp vụ, ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả công tác thi hành án và uy tín của cơ quan THADS. Căn cứ nội dung, tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm, cấp có thẩm quyền đã xử lý bằng các hình thức kỷ luật để răn đe, phòng ngừa vi phạm. Tuy nhiên, qua đánh giá cho thấy, sau khi được kiểm điểm, làm rõ hành vi vi phạm, xác định chưa đến mức kỷ luật thì việc xử lý tiếp theo chưa có quy định cụ thể:
- Chưa có quy trình, hình thức rõ ràng: sau khi không quyết định kỷ luật, các hình thức tiếp theo có thể là phê bình, nhắc nhở trong nội bộ, tại cuộc họp, hội nghị hoặc bằng văn bản trong phạm vi cơ quan hoặc trong tỉnh hoặc trong toàn hệ thống THADS.
- Chưa có quy trình, hình thức rõ ràng, ở mức độ nào thì sẽ là nhắc nhở, mức độ nào là kiểm điểm...dẫn tới thiếu công bằng, khách quan, thiếu răn đe, có tiêu cực khi xem xét xử lý người có hành vi vi phạm... hoặc tâm lý lo sợ của người vi phạm khi chưa biết rõ hình thức xử lý có thể được áp dụng dẫn tới không tự nguyện, chủ động báo báo, khắc phục hậu quả
- Chưa có sự tách biệt tính chất, mức độ của hành vi vi phạm và hậu quả với việc quản lý, bố trí, sử dụng cán bộ. Ví dụ: những vi phạm do khách quan, lỗi vô ý, do lề lối hoặc do nhận thức chưa đầy đủ về cơ bản cần hỗ trợ về kiến thức, kỹ năng, đào tạo, bồi dưỡng; những vi phạm xuất phát từ phẩm chất chính trị, đạo đức lối sống, tiêu cực, đạo đức công vụ cần xem xét có biện pháp xử lý phù hợp hơn như: bố trí công tác phù hợp, xem xét kỹ lưỡng khi đào tạo, quy hoạch, bổ nhiệm...
- Chưa thể chế hóa đầy đủ quy định về các biện pháp phòng ngừa rủi ro, loại trừ, miễn, giảm trách nhiệm được xác định tại Quy định số 183-QĐ/TW ngày 18/9/2024 của Bộ Chính trị về bảo vệ cơ quan, tổ chức, người thi hành công vụ trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án. Theo đó, xem xét miễn, giảm trách nhiệm trong thường hợp: (i) đã tuân thủ đầy đủ các thủ tục, quy trình thi hành án và vi phạm không phải do lỗi cố ý, không vì động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác; (ii) chủ động phát hiện và đã áp dụng các biện pháp cần thiết theo thẩm quyền để ngăn chặn, xử lý, khắc phục hậu quả hoặc báo cáo cấp có thẩm quyền xử lý, khắc phục hậu quả của vi phạm …
  Từ những lý do trên thì việc ban hành văn bản quy định về xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của công chức thi hành án nhưng chưa đến mức phải kỷ luật là cần thiết.
* Lý do cần có quy định của pháp luật để điều chỉnh quan hệ xã hội:
- Xây dựng cơ chế pháp lý cụ thể, toàn diện để xử lý hành vi vi phạm pháp luật của Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Thư ký thi hành án ở mức độ chưa đến mức xử lý kỷ luật, bảo đảm thống nhất, minh bạch và công bằng trong toàn hệ thống THADS.
- Tăng cường hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý cán bộ, giữ gìn kỷ luật, kỷ cương hành chính, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động THADS.
- Phòng ngừa và ngăn chặn kịp thời các vi phạm, từ mức độ nhẹ, tránh để xảy ra sai phạm nghiêm trọng, tạo nền tảng xây dựng đội ngũ cán bộ THADS chuyên nghiệp, trách nhiệm và liêm chính.
- Tạo công cụ quản lý hữu hiệu cho người đứng đầu cơ quan THADS các cấp trong việc đánh giá, kiểm tra, giám sát và chấn chỉnh kịp thời hành vi, thái độ thực thi công vụ của công chức thuộc quyền quản lý.
- Góp phần thực hiện cải cách tư pháp, nâng cao niềm tin của người dân, doanh nghiệp vào hoạt động THADS, qua đó phục vụ tốt hơn yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
4. Những nội dung khác
* Tác động về mặt quản lý nhà nước
- Khắc phục khoảng trống pháp lý trong xử lý vi phạm chưa đến mức kỷ luật;
- Tăng tính thống nhất, minh bạch trong quản lý công chức THADS;
- Nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực trong hoạt động THADS.
- Giúp công chức nhận diện rõ hành vi vi phạm và hậu quả pháp lý tương ứng;
- Khuyến khích tinh thần tự giác, chủ động phát hiện và khắc phục vi phạm;
- Bảo vệ công chức trong trường hợp rủi ro khách quan, không có lỗi cố ý.
* Tác động đối với xã hội
- Góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động THADS;
- Củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp đối với cơ quan THADS.
* Tác động về chi phí - lợi ích
- Chi phí: nếu phát sinh thì chủ yếu là chi phí hành chính phát sinh trong quá trình tổ chức họp, xác minh, theo dõi việc khắc phục vi phạm; không làm phát sinh chi phí ngân sách lớn.
- Lợi ích: Nâng cao hiệu quả quản lý cán bộ, giảm thiểu vi phạm nghiêm trọng, tiết kiệm chi phí xã hội do khiếu nại, tố cáo, sai sót trong thi hành án.
* Tác động về giới, quyền con người
Thông tư không có quy định phân biệt đối xử về giới; đồng thời bảo đảm các nguyên tắc tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của công chức trong quá trình xử lý trách nhiệm.
* Tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất
- Nội dung Thông tư phù hợp với Hiến pháp;
- Không trái với luật, nghị định hiện hành;
- Bảo đảm tính thống nhất với các quy định của Đảng và pháp luật về công tác cán bộ, kỷ luật công chức.
* Khả năng thực thi, điều kiện bảo đảm
- Không đòi hỏi thêm biên chế hoặc nguồn lực lớn;
- Phù hợp với cơ cấu tổ chức, mô hình quản lý hiện nay của hệ thống THADS;
- Có thể triển khai ngay sau khi ban hành thông qua công tác quán triệt, tập huấn./.