Các giải pháp hạn chế phát sinh trách nhiệm bồi thường nhà nước trong hoạt động thi hành án dân sự (Phần I)

1. Những sai phạm chủ yếu dẫn đến phát sinh và nguy cơ phát sinh trách nhiệm BTNN, BĐTC trong hoạt động THADS
Qua công tác thụ lý, giải quyết các vụ việc BTNN, BĐTC trong hoạt động thi hành án dân sự (THADS) trong thời gian qua cho thấy, tình trạng Chấp hành viên sai sót, vi phạm về trình tự, thủ tục tổ chức thi hành án vẫn xảy ra tương đối nhiều, trong đó tập trung nhiều ở trình tự, thủ tục xác minh, kê biên, xử lý tài sản…những vi phạm này là nguyên nhân dẫn đến nguy cơ phát sinh trách nhiệm BTNN, ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan hoặc ảnh hưởng lợi ích của Nhà nước. Cụ thể:
- Về thủ tục xác minh điều kiện thi hành án, như: Chấp hành viên chỉ xác minh trên giấy tờ mà không xác minh, đối chiếu trên thực địa dẫn tới kê biên thiếu, kê biên cả phần tài sản thuộc quyền sử dụng của người khác; chậm hoặc không xác minh điều kiện thi hành án nên không kịp thời áp dụng các biện pháp bảo đảm thi hành án dẫn đến  đương sự tẩu tán tài sản.
- Về thủ tục kê biên, xử lý tài sản để đảm bảo thi hành án, như: Kê biên tài sản không phải của người phải thi hành để thi hành án; kê biên tài sản không tương ứng với nghĩa vụ phải thi hành án; kê biên tài sản thuộc sở hữu chung nhưng không thông báo quyết định kê biên cho đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan biết để họ tự thỏa thuận phân chia hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết.
- Thủ tục thẩm định, bán đấu giá tài sản, như: Không  thông báo cho các đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan về quyền thỏa thuận giá, lựa chọn tổ chức thẩm định giá, bán đấu giá tài sản, quyền ưu tiên mua tài sản; sử dụng kết quả thẩm định giá mà không rà soát, đối chiếu với biên bản kê biên và tài sản thực tế hoặc sử dụng chứng thư đã quá hạn theo quy định của pháp luật; hoặc thiếu giám sát trong hoạt động bán đấu giá….
Căn cứ quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (TNBTCNN) thì các sai phạm nêu trên của cơ quan THADS trong quá trình tổ chức thi hành án thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của nhà nước theo quy định tại khoản 2 Điều 21 Luật TNBTCNN nên đã dẫn đến phát sinh và nguy cơ phát sinh trách nhiệm BTNN trong hoạt động THADS.
2. Nguyên nhân của những sai phạm nêu trên
a. Nguyên nhân chủ quan
- Tại một số cơ quan THADS, Thủ trưởng và Chấp hành viên chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm được giao; một số trường hợp chưa tích cực, chủ động trong việc tổ chức thi hành án, trong công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo và giải quyết bồi thường; năng lực, trình độ chuyên môn của một số Chấp hành viên, công chức THADS còn hạn chế, trong khi khối lượng công việc ngày càng lớn, tính chất phức tạp gia tăng, dẫn đến nhiều sai phạm không đáng có xảy ra phải thực hiện trách nhiệm BTNN.
- Công tác kiểm tra, giám sát đối với hoạt động thi hành án của Chấp hành viên chưa hiệu quả; tình trạng buông lỏng quản lý ở một số cơ quan THADS trước đây, dẫn đến nhiều sai phạm, gây thiệt hại cho người dân và Nhà nước.
- Ý thức trách nhiệm của một bộ phận Lãnh đạo, Chấp hành viên, công chức làm công tác THADS chưa cao; còn chủ quan, chưa quan tâm đến công tác phòng ngừa nguy cơ BTNN, chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của việc giải quyết các vụ việc đã phát sinh yêu cầu BTNN nên chưa thực sự quyết liệt trong việc chỉ đạo giải quyết (từ việc xác minh, thương lượng, cho đến việc ban hành, chuyển giao quyết định giải quyết bồi thường và lập hồ sơ đề nghị cấp kinh phí) dẫn đến một số vụ việc kéo dài thời gian giải quyết.
b. Nguyên nhân khách quan
- Pháp luật về THADS cũng như pháp luật về BTNN còn một số vướng mắc, bất cập dẫn đến phát sinh và nguy cơ phát sinh trách nhiệm BTNN trong hoạt động THADS, cụ thể: Điều 21 Luật TNBTCNN quy định phạm vi trách nhiệm BTNN trong hoạt động THADS quá rộng, bao trùm toàn bộ các hành vi thi hành công vụ trong hoạt động THADS (từ việc ra hoặc không ra các quyết định THADS trái pháp luật đến quá trình tổ chức hoặc không tổ chức thi hành các quyết định thi hành án trái pháp luật) đều có thể dẫn đến nguy cơ phát sinh trách nhiệm BTNN trong hoạt động THADS.
- Các vụ việc phát sinh yêu cầu BTNN thường là những vụ việc phức tạp, từ quá trình tổ chức thi hành án cho đến quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo. Nhiều vụ việc đã kéo dài nhiều năm, trong khi công tác BTNN đòi hỏi phải đánh giá lại toàn bộ vụ việc để xác định hành vi sai phạm, mức độ sai phạm và xác định lỗi của người gây thiệt hại nên việc kiểm tra, xác minh lại hồ sơ thi hành án rất khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình giải quyết bồi thường.
- Số lượng việc, tiền phải thi hành của hệ thống THADS lớn, tăng nhanh qua các năm; số việc, tiền THADS phải thi hành trên mỗi Chấp hành viên rất cao. Đồng thời, do phát sinh nhiều vụ việc phức tạp, Chấp hành viên phải đối mặt với những khó khăn khi tác nghiệp tại cơ sở, nhất là những địa bàn vùng sâu, vùng xa. Trong khi đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong xác minh điều kiện thi hành án chưa hiệu quả; cơ chế quản lý, công khai tài sản ở Việt Nam còn nhiều hạn chế, bất cập... nên quá trình tổ chức thi hành án dễ phát sinh vi phạm dẫn đến phải thực hiện trách nhiệm BTNN.
- Khi phát sinh yêu cầu BTNN tại cơ quan THADS, thì đội ngũ cán bộ, công chức thực hiện việc giải quyết bồi thường đều là kiêm nhiệm, kinh nghiệm thực tiễn giải quyết yêu cầu bồi thường còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả giải quyết yêu cầu bồi thường tại cơ quan THADS chưa cao...
II. Các giải pháp hạn chế phát sinh trách nhiệm BTNN
Như đã phân tích cụ thể nêu trên, quá trình thực hiện công tác BTNN, BĐTC trong hoạt động THADS thời gian qua cho thấy: (1) Các sai phạm dẫn đến BTNN, BĐTC tại các cơ quan THADS chủ yếu phát sinh từ công tác tổ chức thi hành án như: xác minh điều kiện thi hành án, áp dụng các biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế thi hành án và bán đấu giá tài sản,... (2) Nguyên nhân dẫn đến sai phạm trong tổ chức thi hành án bao gồm cả nguyên nhân chủ quan và khách quan.
Do đó, để hạn chế đến mức thấp nhất các vi phạm xảy ra làm phát sinh trách nhiệm BTNN, BĐTC, đồng thời giải quyết dứt điểm các vụ việc BTNN còn tồn đọng, Thủ trưởng cơ quan THADS, Chấp hành viên và các công chức cần phải tập trung thực hiện tốt, đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp: từ công tác tổ chức thi hành án; giải quyết khiếu nại, tố cáo; công tác tổ chức cán bộ; công tác giải quyết yêu cầu bồi thường tại cơ quan thi hành án dân sự, tại Tòa án; công tác phối hợp và khắc phục hậu quả đối với những vụ việc có khả năng xảy ra BTNN, BĐTC; thực hiện việc chi trả, hoàn trả đối với những vụ việc đã được cấp kinh phí (còn tiếp).