Các giải pháp hạn chế phát sinh trách nhiệm bồi thường nhà nước trong hoạt động thi hành án dân sự (Phần II)

1. Thực hiện tốt công tác tổ chức thi hành án
- Đối với Thủ trưởng cơ quan THADS:
+ Tiếp tục quán triệt, chỉ đạo THADS các tỉnh, thành phố chỉ đạo các đơn vị thuộc THADS cấp tỉnh, các phòng THADS khu vực trực thuộc và Chấp hành viên, công chức thuộc quyền quản lý thực hiện nghiêm, đầy đủ các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của Bộ Tư pháp, Cục Quản lý THADS về công tác BTNN, BĐTC[1].
+ Tập trung chỉ đạo thực hiện tốt công tác tổ chức thi hành án trên địa bàn, thường xuyên quán triệt, hướng dẫn và rút kinh nghiệm chung về nghiệp vụ đối với đội ngũ công chức, Chấp hành viên cơ quan THADS; chủ động kịp thời xin ý kiến chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ của Cục Quản lý THADS, Ban chỉ đạo THADS tỉnh, thành phố và họp liên ngành đối với các vụ việc phức tạp, hạn chế thấp nhất những vi phạm xảy ra trong quá trình tổ chức thi hành án làm phát sinh vụ việc BĐTC và BTNN trong hoạt động THADS.
+ Tăng cường kiểm tra, giám sát chặt chẽ trình tự, thủ tục thi hành án của Chấp hành viên ngay từ khâu thụ lý đến khi kết thúc việc thi hành án, trong đó tập trung chú trọng đến công tác xác minh điều kiện thi hành án, áp dụng biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế, kê biên, xử lý tài sản để thi hành án, bảo đảm quá trình tổ chức thi hành án phải tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật về THADS và các văn bản pháp luật có liên quan, hạn chế thấp nhất những vi phạm xảy ra trong quá trình tổ chức thi hành bản án, quyết định của Tòa án.
+ Thường xuyên kiểm tra, tự kiểm tra, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp công chức có hành vi sai phạm với động cơ nhũng nhiễu, vòi vĩnh đương sự; đối với các hành vi sai phạm có dấu hiệu tội phạm sẽ chuyển cơ quan điều tra xử lý nghiêm. Có kế hoạch kiểm tra chéo các việc thi hành án có tài sản đưa ra bán đấu giá. Đảm bảo trước khi đưa tài sản ra bán đấu giá đảm bảo tuân thủ chặt chẽ các quy định về trình tự, thủ tục THADS; khắc phục kịp thời các sai phạm (nếu có) trước khi đưa ra bán đấu giá tài sản.
- Đối với Chấp hành viên:
+ Nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, nắm vững các quy định của pháp luật về THADS và các văn bản pháp luật có liên quan trong việc ban hành các quyết định và tổ chức thi hành án nhằm hạn chế những sai phạm đến mức phải bồi thường trong quá trình thực thi công vụ; đề cao trách nhiệm cá nhân trong thực thi công vụ để bảo đảm việc ra hoặc không ra các quyết định thi hành án, tổ chức hoặc không tổ chức thi hành các quyết định về thi hành án luôn đúng quy định pháp luật.
+ Quá trình tổ chức thi hành án, phải kịp thời báo cáo và xin ý kiến chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ đối với những vụ việc có khó khăn, vướng mắc phát sinh.
- Đối với Thẩm tra viên:
Nâng cao vai trò thẩm tra, kiểm tra những vụ việc thi hành án đang thi hành, đặc biệt là các vụ án phức tạp, các vụ việc có đơn thư khiếu nại, tố cáo. Trong quá trình kiểm tra, nếu phát hiện có sai sót phải kịp thời tham mưu cho cấp có thẩm quyền tạm dừng việc thực hiện quyết định sai sót đó để khắc phục, sửa chữa và chịu trách nhiệm về những kiến nghị của mình. Nâng cao chất lượng tham mưu.
2. Thực hiện tốt công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo thẩm quyền, qua đó, xử lý sớm các vụ việc có nguy cơ phát sinh yêu cầu BTNN
- Kịp thời giải quyết, chỉ đạo giải quyết đúng quy định của pháp luật các vụ việc khiếu nại tố cáo phát sinh trong lĩnh vực THADS.
- Bố trí cán bộ có đủ năng lực, trình độ, kinh nghiệm, đảm nhiệm công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Những vụ việc phức tạp Lãnh đạo đơn vị phải trực tiếp tiếp dân, tổ chức đối thoại trực tiếp với đương sự. Qua đó, nắm được tâm tư, nguyện vọng, cùng những thông tin phản hồi, kiến nghị của công dân để có biện pháp chỉ đạo kịp thời giải quyết các khiếu nại, tố cáo đúng quy định của pháp luật.
- Khi xảy ra khiếu kiện đông người, cơ quan THADS cần huy động sức mạnh của hệ thống chính trị ở địa phương tham gia vào công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo để có biện pháp giải quyết kịp thời, dứt điểm, không để khiếu kiện kéo dài, vượt cấp. Đối với các trường hợp lợi dụng khiếu nại, tố cáo để kích động, gây rối thì phải tiến hành làm rõ, xử lý nghiêm minh theo pháp luật.
3. Thực hiện tốt công tác tổ chức cán bộ
- Tăng cường công tác chỉ đạo, điều hành toàn diện các mặt công tác của đơn vị, kiện toàn hoặc tham mưu kiện toàn đầy đủ các chức danh lãnh đạo, quản lý, Chấp hành viên, Thẩm tra viên, Kế toán viên; rà soát, đánh giá tổng thể về phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn, năng lực công tác, thái độ, trách nhiệm của đội ngũ công chức làm công tác THADS, nhất là đội ngũ Chấp hành viên; bảo đảm phân công nhiệm vụ phù hợp, đạt hiệu quả cao. Có biện pháp siết chặt kỷ luật, kỷ cương công vụ trong hoạt động thi hành án, xử lý nghiêm các trường hợp có vi phạm.
- Thực hiện hợp lý chính sách điều động, luân chuyển, chuyển đổi vị trí công tác để hạn chế tiêu cực, sai sót. Xử lý nghiêm trách nhiệm của người đứng đầu nếu để xảy ra các vụ việc BTNN tại đơn vị thuộc quyền quản lý.
- Tăng cường tổ chức bồi dưỡng về chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng công tác cho đội ngũ Chấp hành viên và công chức THADS.
4. Chủ động rà soát hồ sơ thi hành án để phát hiện từ sớm các vụ việc có nguy cơ bồi thường, kịp thời áp dụng các biện pháp cần thiết để ngăn chặn, giảm thiểu TNBT của nhà nước; Chủ động giải quyết yêu cầu bồi thường và khắc phục hậu quả khi có thiệt hại xảy ra
- Quan tâm tới việc cử người giải quyết bồi thường theo đúng quy định tại khoản 3 Điều 43 Luật TNBTCNN năm 2017, đặc biệt lựa chọn người có kinh nghiệm về chuyên môn, nghiệp vụ trong lĩnh vực THADS để có đánh giá chính xác về các thiệt hại thực tế của người bị thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại thực tế và hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra thiệt hại.
- Chủ động tham gia giải quyết ngay từ đầu đối với các vụ việc có yêu cầu bồi thường trong hoạt động THADS trên địa bàn và báo cáo về Cục Quản lý THADS. Quá trình giải quyết, chỉ đạo giải quyết phải tổ chức rà soát lại toàn bộ quá trình tổ chức thi hành án, xác định rõ sai phạm, phần trách nhiệm của cơ quan THADS, của Chấp hành viên và phần trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, cá nhân khác là nguyên nhân dẫn đến thiệt hại bị yêu cầu bồi thường; khắc phục tình trạng chậm hoặc kéo dài giải quyết làm phát sinh thêm số tiền phải BTNN.
- Cần chủ động tranh thủ sự phối hợp với các cơ quan có liên quan (đặc biệt là cơ quan quản lý nhà nước về công tác BTNN, cơ quan tài chính có thẩm quyền) từ giai đoạn xác minh thiệt hại, thương lượng giải quyết bồi thường theo quy định tại Điều 45, Điều 46 Luật  TNBTCNN năm 2017 để việc giải quyết bồi thường chính xác, tránh thiệt hại cho Ngân sách nhà nước hoặc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có liên quan.
- Thực hiện tốt công tác dự báo các vụ việc có thể xảy ra BTNN trong THADS; thường xuyên rà soát các quyết định, hành vi thực thi công vụ trong lĩnh vực thi hành án có thể dẫn đến vi phạm, phải thực hiện trách nhiệm bồi thường để tổ chức rút kinh nghiệm, phòng tránh.
- Đối với những vụ việc có khả năng xảy ra bồi thường, cơ quan THADS cần chỉ đạo công chức gây sai phạm chủ động khắc phục hậu quả, giảm thiệt hại; tổ chức tiếp xúc người bị thiệt hại với thái độ cầu thị nhằm giảm bức xúc của người dân đối với cơ quan thi hành án.
5. Chủ động, chuẩn bị kỹ lưỡng việc tham gia tố tụng để giải quyết yêu cầu bồi thường tại Tòa án
- Chấp hành nghiêm việc tham gia tố tụng giải quyết yêu cầu BTNN theo triệu tập của Tòa án. Lựa chọn cử người đại diện nắm rõ vụ việc, có năng lực lập luận, phản biện tốt để tham gia quá trình tố tụng tại Tòa án. Lãnh đạo đơn vị quản lý người thi hành công vụ gây ra lỗi phải trực tiếp tham gia phiên Tòa, không khoán trắng việc tham gia phiên tòa cho Chấp hành viên, cấp dưới nhằm hạn chế đến mức thấp nhất số việc và số tiền BTNN, BĐTC phát sinh.
- Chuẩn bị kỹ nội dung vụ việc (về hồ sơ thi hành án, các căn cứ lập luận, phản biện đối với yêu cầu bồi thường của người bị hại…) để tham gia hiệu quả tại Tòa án;
- Phối hợp chặt chẽ với Tòa án nhân dân và các đơn vị liên quan để xác định đúng, chính xác vi phạm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân dẫn tới thiệt hại phải thực hiện trách nhiệm BTNN, tránh tình trạng cơ quan THADS phải thực hiện trách nhiệm BTNN cho các sai phạm của cơ quan, tổ chức liên quan trong quá trình tổ chức THADS, dẫn đến gây thiệt hại cho Ngân sách nhà nước hoặc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có liên quan; đề nghị Tòa án cần tuyên cụ thể trách nhiệm bồi thường tương ứng với mức độ lỗi của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan (nếu có), không tuyên liên đới để tạo thuận lợi cho việc thực hiện trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân.
- Trưởng THADS các tỉnh, thành phố có trách nhiệm chỉ đạo và hỗ trợ các đơn vị trực thuộc trong việc tham gia tố tụng giải quyết yêu cầu BTNN theo triệu tập của Tòa án; khi được triệu tập tham gia tố tụng trong các vụ án giải quyết yêu cầu BTNN, cơ quan THADS có trách nhiệm bồi thường phải báo cáo cơ quan quản lý cấp trên và Cục Quản lý THADS biết để kịp thời chỉ đạo.
6. Thực hiện tốt công tác phối hợp
- Phối hợp với các ban ngành địa phương đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật nói chung và pháp luật về thi hành án dân sự nói riêng, để người dân hiểu và chấp hành pháp luật. Tăng cường sự phối hợp giữa THADS các tỉnh, thành phố, phòng THADS khu vực trực thuộ với các cơ quan có liên quan tại địa phương để giải quyết dứt điểm các vụ việc yêu cầu BTNN; từ đó có các giải pháp tăng cường dự báo phát sinh TNBTNN nhằm hạn chế nguy cơ phát sinh vụ việc yêu cầu BTNN trong thời gian tới.
- Tranh thủ sự quan tâm của các cấp chính quyền địa phương để kịp thời nắm bắt nội dung, tiến độ giải quyết vụ việc và có chỉ đạo các đơn vị liên quan khi phát sinh khó khăn, vướng mắc, các vấn đề phức tạp nảy sinh.
7. Thực hiện nghiêm túc, đúng quy định pháp luật việc chi trả, hoàn trả
Đối với các vụ việc BTNN, BĐTC đã được cấp kinh phí, các cơ quan thi hành án dân sự phải thực hiện nghiêm túc việc chi trả, thu hồi khoản tiền hoàn trả của người có lỗi cũng như áp dụng những biện pháp thu hồi các khoản tiền mà cá nhân, tổ chức phải trả cơ quan thi hành án dân sự (nếu có) để hoàn trả ngân sách theo quy định.
Trên đây là một số nội dung nghiên cứu các giải pháp nhằm hạn chế nguy cơ phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp này không chỉ góp phần giảm thiểu tối đa nguy cơ phát sinh trách nhiệm BTNN trong các cơ quan THADS mà còn bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, qua đó tăng cường niềm tin của xã hội vào pháp luật./.

[1] Công văn số 1994/TCTHADS-NV3 ngày 06/6/2018 về việc hướng dẫn thống nhất áp dụng các quy định pháp luật để thực hiện nghĩa vụ bồi thường theo bản án, quyết định của Tòa án; Công văn số 1182/BTP-THADS ngày 05/4/2019 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp về nhiệm vụ, giải pháp hạn chế nguy cơ BTNN trong lĩnh vực THADS; Công văn số 2211/TCTHADS-NV3 ngày 27/7/2020 về việc tham gia tố tụng giải quyết yêu cầu bồi thường; Công văn số 2913/TCTHADS-NV3 ngày 31/8/2021 về việc chủ động hạn chế nguy cơ BTNN trong THADS; Công văn số 3679/TCTHADS-NV3 ngày 04/11/2021 về công tác báo cáo BTNN, BĐTC trong hệ thống THADS; Công văn số 2713/TCTHADS-NV3 ngày 28/7/2023 về việc chỉ đạo thực hiện các giải pháp nhằm hạn chế phát sinh trách nhiệm BTNN, BĐTC trong hoạt động THADS; Công văn số 2619/TCTHADS-NV3 ngày 08/7/2024 về việc thực hiện công tác BTNN trong THADS; Công văn số 1248/TCTHADS-NV3 ngày 11/4/2025 về việc tiếp tục thực hiện các chỉ đạo về công tác BTNN trong hệ thống THADS; Công văn số 585/CQLTHADS-NVTHAHC&TPL ngày 08/8/2025 V/v rà soát, tổ chức giải quyết các vụ việc BTNN, BĐTC trong hoạt động THADS sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy…