1. Riêng trong lĩnh vực thi hành án hành chính, Quốc hội “giao Chính phủ chỉ đạo Ủy ban nhân dân, Chủ tịch Ủy ban nhân dân có liên quan thực hiện đúng quy định tại Điều 60 của Luật Tố tụng hành chính, chấm dứt việc không chấp hành các bản án, quyết định hành chính đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, báo cáo kết quả việc thi hành án hành chính tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XIV”.
Có thể nói, kể từ khi Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 6 thông qua, vị thế, vai trò của Tòa án nhân dân đã có nhiều thay đổi. Trong bộ máy nhà nước, Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử, đồng thời là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Các Tòa án địa phương không còn được quan niệm như một cơ quan sở, ban, ngành địa phương như trước đây.
Bên cạnh đó, thực hiện nguyên tắc kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, cũng như bảo vệ các cơ quan, tổ chức, cá nhân trước nguy cơ từ những vi phạm, sai sót của cơ quan công quyền, Quốc hội đã thông qua Luật tố tụng hành chính năm 2010 và năm 2015 cho phép các cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền khởi kiện đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan công quyền nếu có căn cứ cho rằng các quyết định, hành vi đó ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Đất nước ta đang đẩy mạnh hoàn thiện nhà nước pháp quyền, kiến tạo phát triển và tập trung xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Yêu cầu đó đang đòi hỏi các cơ quan Nhà nước phải được tổ chức và hoạt động chặt chẽ trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Pháp luật phải được thượng tôn, mọi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật phải được tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành. Các cấp, các ngành và các địa phương cần nhận thức đầy đủ, sâu sắc và tôn trọng các yêu cầu nêu trên.
2. Theo quy định, sau khi bản án, quyết định hành chính có hiệu lực pháp luật, các bên đương sự, các cơ quan Nhà nước phải thi hành bản án theo cơ chế khá đặc biệt, đó là “tự thi hành”. Để khuyến khích ý thức chấp hành pháp luật, Điều 311 Bộ luật tố tụng hành chính năm 2015 dành cho bên phải thi hành án có một khoảng thời gian tự nguyện thi hành án. Nếu quá hạn quy định này thì người được thi hành án có quyền gửi đơn đến Tòa án để ra quyết định buộc thi hành bản án.
Để nâng cao hiệu lực của quyết định buộc thi hành án hành chính, Cục Thi hành án dân sự có trách nhiệm tổ chức đăng tải công khai trên Trang thông tin điện tử của Cục đối với các vụ việc thuộc thẩm quyền theo dõi của Cục và các Chi cục trực thuộc; đồng thời tích hợp trên Cổng thông tin điện tử của Tổng cục Thi hành án dân sự thuộc Bộ Tư pháp và Cổng thông tin điện tử Chính phủ đối với các vụ việc người phải thi hành án là UBND cấp tỉnh, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ.
Người đứng đầu cơ quan cấp trên trực tiếp của người phải thi hành án có trách nhiệm ban hành văn bản chỉ đạo người phải thi hành án nghiêm chỉnh chấp hành quyết định buộc thi hành án. Trường hợp người phải thi hành án vẫn không chấp hành, chấp hành không đúng hoặc không đầy đủ nội dung bản án, quyết định của Tòa án thì người đứng đầu cơ quan cấp trên trực tiếp có văn bản chỉ đạo về việc xem xét xử lý trách nhiệm đối với người đứng đầu của cơ quan Nhà nước là người phải thi hành án. Trong trường hợp này, các cơ quan thi hành án dân sự cũng có thẩm quyền ban hành văn bản kiến nghị cơ quan, người có thẩm quyền xử lý trách nhiệm đối với cơ quan Nhà nước không chấp hành bản án. Ngày 01/7/2016, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 71/2016/NĐ-CP trong đó xác định các nhóm hành vi vi phạm trong chấp hành án hành chính cùng các hình thức xử lý kỷ luật tương xứng.
3. Năm 2017, tổng số bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính có hiệu lực pháp luật và người phải thi hành án là cơ quan nhà nước là 361 bản án, quyết định. Điều đáng lưu ý là số bản án, quyết định bị vi phạm nghĩa vụ tự nguyện thi hành án và Tòa án nhân dân cấp có thẩm quyền phải ban hành Quyết định buộc thi hành án là 70 vụ việc. Kết quả, đã thi hành xong 276 việc (đạt 76%), chưa thi hành xong 85 việc (chiếm 24%), trong số đó, bản án, quyết định chưa thi hành xong mà người phải thi hành án là UBND, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, cấp huyện là 50 vụ việc. Năm 2017, các cơ quan thi hành án dân sự cũng đã có văn bản kiến nghị xem xét đối với 14 trường hợp có nghĩa vụ chấp hành án. Dư luận xã hội đang lo lắng, băn khoăn về tính nghiêm minh của kỷ cương phép nước bởi cơ quan Nhà nước phải là tổ chức cần phải nghiêm túc, gương mẫu nhất trong việc thực thi và chấp hành pháp luật.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc kỷ luật, kỷ cương trong việc chấp hành bản án, quyết định của một số cơ quan Nhà nước chưa nghiêm. Trong đó cần phải kể đến là công tác tuyên truyền, phổ biến quán triệt Luật Tố tụng hành chính nói chung, các quy định về thi hành bản án, quyết định hành chính nói riêng đến các cơ quan Nhà nước còn chưa đi vào chiều sâu. Người đứng đầu cơ quan Nhà nước là bên phải thi hành còn chưa nhận thức đầy đủ, thiếu kiên quyết, chưa thực hiện hết trách nhiệm trong quá trình chấp hành án. Pháp luật về thi hành án hành chính còn thiếu cơ chế đủ mạnh và khả thi. Ngoài ra, dư luận xã hội cũng còn chưa lên án mạnh mẽ, nghiêm khắc đủ để buộc các cơ quan Nhà nước thực hiện nghiêm phán quyết của Tòa án. Trong thời gian tới, cần sớm ban hành Luật Thi hành án hành chính để nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi bản án, quyết định thi hành án hành chính cũng như nâng cao kỷ luật, kỷ cương trong các cơ quan Nhà nước trong hoạt động thi hành án hành chính.
4. Thi hành án hành chính là hoạt động mang tính chất khá “nhạy cảm” trong quan hệ với chính quyền nên các cơ quan thi hành án dân sự địa phương còn hiện tượng nể nang, ngại va chạm, đặc biệt là trong những trường hợp người phải thi hành án là các cơ quan Nhà nước không đồng tình với phán quyết của Tòa án với lý do phán quyết của Tòa án không bảo đảm tính khả thi trên thực tế hoặc không thuyết phục. Hầu hết các bản án, quyết định đều liên quan đến lĩnh vực đất đai, do có sự chồng chéo về pháp luật và mang tính lịch sử. Bên cạnh đó, thực tế thời gian qua cho thấy, các cơ quan thi hành án hành chính cũng còn chưa triển khai triệt để, hiệu quả quyền năng của mình, điển hình như thẩm quyền của Cục Thi hành án dân sự đề nghị Tổng cục Thi hành án dân sự đề xuất, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, đôn đốc, chỉ đạo, xử lý trách nhiệm đối với các vụ việc thi hành án hành chính mà người phải thi hành án là Chủ tịch UBND tỉnh, UBND cấp tỉnh và các cơ quan, tổ chức, cá nhân ở trung ương.
Thực hiện Nghị quyết số 55/2017/QH14 Về hoạt động chất vấn tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XIV, năm 2018, các cơ quan thi hành án dân sự cần tập trung vào một số giải pháp cơ bản sau: (1) Tranh thủ sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền địa phương trong việc triển khai Nghị quyết số 55/2017/QH14, Luật tố tụng hành chính năm 2015, Nghị định số 71/2016/NĐ-CP; có biện pháp tổ chức thi hành dứt điểm các vụ việc thi hành án hành chính phức tạp, kéo dài, (2) Tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật về thi hành án hành chính nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức và hiểu biết của người dân về công tác thi hành án hành chính, (3) Tăng cường công tác tập huấn nghiệp vụ theo dõi thi hành án hành chính, nâng cao trình độ chuyên môn về công tác theo dõi thi hành án hành chính, (4) Tăng cường phối hợp với Tòa án nhân dân trong công tác chuyển giao và chỉ đạo tòa án nhân dân trên địa bàn thực hiện chuyển giao bản án, quyết định cho cơ quan thi hành án dân sự theo dõi, trong giải thích bằng văn bản những điểm chưa rõ trong bản án, trong định kỳ thông báo kết quả giải quyết các vụ án hành chính để các cơ quan thi hành án dân sự theo dõi, (5) Tập trung và nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát và giải quyết khiếu nại, tố cáo về thi hành án hành chính theo thẩm quyền nhằm kịp thời phát hiện các sai phạm để chấn chỉnh, khắc phục những thiếu sót, vi phạm về chuyên môn, nghiệp vụ, (6) Thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo, thống kê về công tác theo dõi thi hành án hành chính theo quy định.
Xuân Bách