Trong thời gian qua, vấn đề rút bảo hiểm xã hội (BHXH) một lần luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của dư luận, đặc biệt là trong bối cảnh khó khăn kinh tế và biến động thị trường lao động. Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam cho thấy, số người đề nghị rút BHXH một lần tăng đều qua các năm. Trong năm 2024, có gần 1,1 triệu người lựa chọn rút BHXH một lần, trong đó, số người giải quyết chế độ BHXH hàng tháng là 21.080 người, tăng 37,53% so với cùng kỳ năm trước[1], gây ảnh hưởng không nhỏ đến mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội lâu dài của Nhà nước. Trước thực tế đó, Luật Bảo hiểm xã hội (mới) năm 2024 thay thế Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 đã được Quốc hội thông qua và sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025 với nhiều điểm mới, trong đó có nội dung liên quan đến điều kiện hưởng BHXH một lần.
1. Quy định hiện hành và thực trạng
Theo quy định hiện hành tại Luật BHXH năm 2014, người lao động sau một năm nghỉ việc nếu không tiếp tục tham gia BHXH và có thời gian đóng BHXH chưa đủ 20 năm sẽ được quyền lựa chọn hưởng BHXH một lần. Đây là lựa chọn mang tính linh hoạt, phù hợp với nhiều hoàn cảnh kinh tế, tuy nhiên lại dẫn đến hệ lụy lâu dài khi người lao động đến tuổi nghỉ hưu mà không đủ điều kiện để nhận lương hưu hàng tháng.

Thực tế cho thấy, phần lớn người rút BHXH một lần là lao động tự do, lao động di cư hoặc người làm việc trong khu vực phi chính thức. Nhiều người trong số họ chọn rút BHXH do gặp khó khăn kinh tế trước mắt, thiếu hiểu biết về quyền lợi dài hạn hoặc lo ngại về chính sách thay đổi trong tương lai. Điều này tạo nên xu hướng đáng lo ngại rằng thay vì tích lũy để đảm bảo cuộc sống khi về già, nhiều người đang từ bỏ quyền lợi hưởng lương hưu.
2. Điểm mới trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024

Nhằm hạn chế tình trạng rút BHXH một lần tràn lan và khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian tham gia BHXH để được hưởng lương hưu khi về già, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 đã đưa ra một số điều chỉnh quan trọng về điều kiện hưởng BHXH một lần:
* Điều kiện rút BHXH một lần có sự phân loại theo thời điểm tham gia BHXH, cụ thể:
- Đối với người tham gia BHXH trước ngày 01/7/2025: Nếu sau 12 tháng không tham gia BHXH và chưa đủ 20 năm đóng BHXH, có quyền lựa chọn hưởng BHXH một lần.
- Đối với người bắt đầu tham gia BHXH từ ngày 01/7/2025 trở đi: Không còn được rút BHXH một lần theo lý do nêu trên. Tuy nhiên, vẫn có thể rút BHXH một lần trong các trường hợp đặc biệt như ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc đủ tuổi nghỉ hưu mà chưa đủ thời gian đóng BHXH để hưởng lương hưu.
* Khuyến khích bảo lưu thời gian tham gia BHXH: Luật mới tạo điều kiện để người lao động có thể bảo lưu thời gian đã đóng BHXH trong thời gian dài mà không bị giới hạn, từ đó tạo cơ hội quay lại hệ thống BHXH bất kỳ lúc nào khi có điều kiện.
* Bổ sung các chế độ linh hoạt khác: Để giảm áp lực tài chính và tăng hấp dẫn cho người lao động, luật mới mở rộng chế độ thai sản cho người tham gia BHXH tự nguyện, tiến tới xây dựng hệ thống BHXH đa tầng để đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân.
3. Nên hay không nên rút BHXH một lần?

Đây là câu hỏi không chỉ mang tính cá nhân mà còn có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Theo góc nhìn cá nhân của người viết, việc rút BHXH một lần có thể giúp giải quyết khó khăn tài chính trước mắt, nhất là trong bối cảnh thất nghiệp, thu nhập bấp bênh hoặc gánh nặng gia đình. Tuy nhiên, lợi ích nhận được thường không cao và không tương xứng với những gì người lao động có thể hưởng trong dài hạn.
Theo tính toán của cơ quan chuyên môn, nếu một người lao động tích lũy được 20 năm đóng BHXH với mức lương trung bình, thì số tiền lương hưu nhận được trong suốt cuộc đời (giả định tuổi thọ trung bình trên 75) sẽ cao gấp từ 7 đến 10 lần so với khoản tiền rút BHXH một lần. Hơn nữa, khi nhận lương hưu hàng tháng, người lao động còn được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí và được điều chỉnh lương hưu theo chỉ số giá tiêu dùng.
Về phía Nhà nước, việc người dân rút BHXH một lần hàng loạt gây ra áp lực lớn cho ngân sách trong tương lai, bởi khi không có nguồn thu ổn định từ người lao động, hệ thống quỹ BHXH sẽ đối mặt với nguy cơ mất cân đối. Đồng thời, những người đã rút BHXH một lần đồng nghĩa với việc khi đến tuổi nghỉ hưu sẽ không được nhận lương hưu, gánh nặng chăm sóc xã hội sẽ chuyển sang các cơ quan công quyền và gia đình, tạo áp lực kép lên nền kinh tế.
Do đó, có thể khẳng định rằng việc không rút BHXH một lần là lựa chọn có lợi hơn về lâu dài. Nếu gặp khó khăn tài chính, người lao động nên cân nhắc các giải pháp hỗ trợ khác như tìm việc làm tạm thời, tham gia BHXH tự nguyện với mức thấp hoặc nhờ hỗ trợ từ chính quyền địa phương, thay vì từ bỏ toàn bộ quyền lợi về hưu trí.
4. Kiến nghị và giải pháp

Để chính sách BHXH một lần phát huy hiệu quả đúng với tinh thần của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 mới ban hành, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể như sau:
- Tăng cường truyền thông chính sách: Cần phổ biến rộng rãi các quyền lợi của việc tham gia BHXH, đặc biệt là lợi ích của việc bảo lưu thời gian tham gia để hưởng lương hưu. Các cơ quan truyền thông báo chí nên tập trung vào nhóm lao động trẻ, lao động khu vực phi chính thức - những người có nguy cơ cao rút BHXH một lần.
- Cải cách thủ tục hành chính: Đơn giản hóa quá trình bảo lưu, quay lại hệ thống BHXH hoặc chuyển sang hình thức BHXH tự nguyện để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người lao động.
- Tăng tính hấp dẫn của BHXH tự nguyện: Bằng cách điều chỉnh mức đóng linh hoạt hơn, có hỗ trợ từ ngân sách hoặc thiết kế các gói bảo hiểm bổ sung.
- Nâng cao năng lực hệ thống hỗ trợ việc làm: Để người lao động không phải rút BHXH vì thất nghiệp, cần mở rộng mạng lưới tư vấn, đào tạo nghề, hỗ trợ giới thiệu việc làm nhằm giúp người lao động nhanh chóng tái hòa nhập thị trường lao động.
Rút BHXH một lần là quyền lựa chọn của người lao động, nhưng cần được cân nhắc kỹ lưỡng trên cơ sở thông tin đầy đủ và chính sách minh bạch. Việc ban hành mới Luật Bảo hiểm xã hội với những quy định siết chặt hơn không nhằm mục tiêu hạn chế quyền lợi, mà để bảo vệ lợi ích lâu dài của người tham gia và đảm bảo sự bền vững của hệ thống an sinh xã hội. Các cơ quan, tổ chức, địa phương nói chung và công chức, viên chức, người lao động thuộc Tổng cục Thi hành án dân sự nói riêng cần có trách nhiệm trong việc lan tỏa tinh thần này, hướng tới một xã hội an sinh, công bằng và phát triển bền vững.

---